YÖKDİL Fen: Yüzde, Oran ve Karşılaştırma Cümlelerini Okuma

Sayıyı değil, sayının neyi ölçtüğünü oku

“The value increased by 20 percent” ile “The value increased to 20 percent” aynı sonucu vermez. By değişimin büyüklüğünü, to ulaşılan değeri gösterebilir. Bu küçük ayrım atlandığında bütün paragraf yanlış yorumlanabilir; özellikle başlangıç değerinin başka bir cümlede verildiği metinlerde.

Bu yazıdaki sayılar ve deneyler dil alıştırması için kurgulanmıştır. Bir ürünün performansını veya gerçek bir bilimsel bulguyu temsil etmez. Her örnekte önce ölçülen büyüklüğü, sonra başlangıç noktasını ve karşılaştırma grubunu belirle.

Increased by ile increased to

Başlangıçta bir cihazın enerji tüketimi 100 birim olsun. “Consumption increased by 20 percent” tüketimin 20 birim artıp 120'ye çıktığını söyler. “Consumption increased to 120 units” aynı son değeri açıkça verir. Ancak “increased to 20 units” başlangıç değeri 100 iken artış değildir; sayıları cümlenin fiiliyle de kontrol etmelisin.

Azalışta da kural aynıdır. “Reduced by 30 percent” başlangıç değerinin yüzde 30'unun çıkarıldığını anlatır. “Reduced to 30 percent of its original value” ise başlangıcın yüzde 30'unun kaldığını söyler. Başlangıç 100 ise sonuçlar sırasıyla 70 ve 30'dur.

Yüzde ile yüzde puan

Bir oranın yüzde 20'den yüzde 30'a çıkması 10 yüzde puanlık artıştır. Başlangıç oranına göre göreli artış ise yüzde 50'dir: fark 10, başlangıç 20, dolayısıyla 10/20.

İngilizcede percentage points ifadesi iki yüzde arasındaki doğrudan farkı belirtir. Percent increase ise hangi başlangıca göre hesaplandığını gerektirir. Bu iki anlatımı aynı sayıya çevirmek hata üretir. Seçeneklerde hem 10 hem 50 varsa hesap yapmadan önce sorunun neyi istediğini kontrol et.

Twice as much ve half as much

“Device A uses twice as much energy as Device B” cümlesinde B karşılaştırma temelidir. B 40 birim tüketiyorsa A 80 birim tüketir. “B uses half as much energy as A” aynı ilişkiyi ters yönden anlatır.

“Twice as efficient” ifadesini ise otomatik olarak her durumda “yarı enerji tüketir” diye çevirmemelisin. Efficiency'nin metinde nasıl tanımlandığı gerekir. Çıktı/girdi oranı mı, tamamlanan görev sayısı mı, başka bir ölçüm mü? Metnin vermediği tanımı sen ekleme. Hesaplanabilir bir oran için aynı koşullarda karşılaştırılan büyüklükleri bilmelisin.

Çözümlü paragraf

Under the same test conditions, a redesigned lamp used 60 units of energy, compared with 80 units for the earlier model. Both lamps produced the same amount of light. The researchers did not test their long-term durability.

Hangi ifade desteklenir?

A) The redesigned lamp used 20 percent less energy. B) The redesigned lamp used 25 percent less energy. C) The redesigned lamp produced more light. D) The earlier model lasted longer. E) The redesigned lamp used half as much energy.

Cevap B. Azalış 80 − 60 = 20 birimdir. Yüzde azalışı eski modele göre hesaplarız: 20/80 = yüzde 25. A, birim farkını yüzde gibi okur. C, ışık miktarının aynı olduğu bilgisiyle çelişir. D için dayanıklılık verisi yoktur. E doğru olsaydı yeni tüketim 40 olurdu.

Burada “same test conditions” karşılaştırmanın hangi koşullar altında yapıldığını sınırlar. Sonucu her kullanım ortamına yaymak için metnin ötesinde veri gerekir. Doğru hesap, sınırsız bir genelleme yapma hakkı vermez.

Üç alıştırma ve çözümü

1. Bir miktar 200'den 150'ye düşüyor. Azalış kaç birim ve yüzde kaç?
2. Bir oran yüzde 40'tan yüzde 50'ye çıkıyor. Kaç yüzde puan artmıştır?
3. “The output fell to half its previous level.” Önceki çıktı 90 ise yeni değer nedir?

Çözümler: 1. 50 birim; 50/200 = yüzde 25. 2. 10 yüzde puan; göreli artış sorulsaydı yüzde 25 olurdu. 3. 45. “To half” kalan değeri anlatır. Her çözümde paydanın neden o sayı olduğunu sözle açıklamaya çalış.

Yeni soru: artış ve azalışta başlangıç değişir

Bu ek örnekte bütün sayılar kurgusaldır. Bir laboratuvar cihazının başlangıç tüketimi 100 birimdir. İlk ay tüketim yüzde 20 artar; ikinci ay yeni tüketim değerinden yüzde 20 azalır. Metin şöyle olsun:

Energy consumption rose by 20 percent in the first month and then fell by 20 percent from that higher level in the second month.

İkinci ayın sonundaki tüketim hangisidir?

A) 100 units, because the two percentages cancel each other out. B) 96 units, because the decrease is calculated from 120 units. C) 80 units, because only the decrease affects the original value. D) 104 units, because both changes must increase the final value. E) 120 units, because a percentage decrease does not change consumption.

Cevap B. İlk ay 100 × 1,20 = 120. İkinci ayın azalışı artık 120 üzerinden hesaplanır: 120 × 0,20 = 24. Son değer 120 − 24 = 96'dır. Yüzdeler aynı, başlangıçlar farklıdır.

• A: Yüzde işaretlerini toplar ama iki işlemin paydasının farklı olduğunu kaçırır.
• B: From that higher level ifadesini korur; ikinci hesabın başlangıcı 120'dir.
• C: İlk ayki artışı yok sayar ve ikinci ayı 100 üzerinden hesaplar.
• D: Azalışın yönünü değiştirir; ikinci işlem tüketimi azaltır.
• E: Fell ifadesini yok sayar; ikinci ayın tüketimi ilk ayınkiyle aynı değildir.

İki yüzde ifadesi arasında from the original level yazsaydı ikinci azalmanın hesap temeli değişirdi. Soruda geçen başlangıcı açıkça kaydetmeden “yüzde 20 artıp yüzde 20 azaldı, aynı kaldı” sonucuna gitme.

Doldurulmuş karşılaştırma kaydı

Sonraki çalışmanda sayıları değiştirerek aynı ayrımı kontrol et: 50 birim önce yüzde 10 artıp yeni seviyeden yüzde 10 azalırsa 55 × 0,90 = 49,5 olur. Bu hesap bir performans veya verimlilik iddiası değil, metindeki nicelik ilişkisini kontrol etme alıştırmasıdır.

Metni okurken kullanacağın küçük kayıt

Notunu dört parçaya ayır: büyüklük, başlangıç, son değer, karşılaştırma koşulu. “Energy / 80 / 60 / aynı test koşulu” gibi bir kayıt, bütün paragrafı çevirmeden hesabı kurmaya yardım eder. Sayının önündeki yaklaşık, en az veya en fazla anlamlı sözcükleri de koru; approximately 60 ile exactly 60 aynı iddia değildir.

Terim çalışmasını YÖKDİL Fen kelimeleriyle sürdürebilir, okuma pratiği için YÖKDİL özgün mini testi çözebilirsin. Nicelikteki olumsuzluklar için not all ve few rehberi tamamlayıcıdır.